बाळंतपणानंतरही आईचे मानसिक आरोग्य जपा! ही लक्षणे दिसताच त्वरित डॉक्टरकडे धाव घ्या!

बाळाच्या जन्माची तयारी करताना गर्भवती महिलेच्या तपासण्या, औषधे, आहार आणि बाळाच्या वाढीची नियमित काळजी घेतली जाते. मात्र, या सगळ्यादरम्यान तिच्या मानसिक अवस्थेकडे अनेकदा दुर्लक्षित केले जाते. बाळाच्या आरोग्याची चिंता, प्रसूतीची भीती, झोपेचा अभाव, शारीरिक त्रास आणि प्रसूतीनंतरची वाढलेली जबाबदारी यामुळे महिलेला मानसिक ताण जाणवू शकतो. सतत चिंता वाटणे, उदास राहणे किंवा चिडचिड होणे हे केवळ गर्भावस्थेचा किंवा मातृत्वाचा भाग मानून त्याकडे दुर्लक्ष करू नका असे डॉ. मधुलिका सिंह, वरिष्ठ स्त्रीरोग व प्रसूतीतज्ज्ञ यांनी याबाबत माहिती दिली आहे.

गर्भावस्था आणि मातृत्वामुळे महिलांच्या शरीरात तसेच भावनांमध्ये मोठ्या प्रमाणात बदल होतात. त्यामुळे सतत चिंता वाटणे, उदास राहणे, कारण नसताना रडू येणे, चिडचिड होणे, झोप न लागणे किंवा आई झाल्यानंतरच्या परिस्थितीशी जुळवून घेण्यात अडचण येणे याकडे याकडे मातृत्वाचा एक टप्पा समजून दुर्लक्ष करू नये. अशा समस्या वेळीच ओळखून योग्य मदत घेतल्यास महिलांना या काळाशी अधिक चांगल्या प्रकारे जुळवून घेता येते.

गर्भावस्थेतील चिंता : बाळाची वाढ योग्य होत आहे का, गर्भावस्थेत काही गुंतागुंत होईल का, प्रसूती कशी होईल किंवा आई म्हणून जबाबदारी पार पाडता येईल का, अशा अनेक विचारांमुळे काही महिलांना सतत चिंता वाटू शकते.

रक्ताची कमतरता आणि थकवा : गर्भावस्थेत हिमोग्लोबिन कमी असल्यास थकवा, अशक्तपणा, चक्कर येणे आणि ऊर्जा कमी होणे यासारख्या समस्या जाणवू शकतात. याचा भावनिक आरोग्यावरही परिणाम होऊ शकतो.

गर्भावस्थेतील गुंतागुंत : उच्च रक्तदाब, प्री-एक्लॅम्पसिया किंवा गर्भावस्थेतील मधुमेह यांसारख्या समस्यांमुळे शारीरिक त्रासासोबत मानसिक ताणही वाढू शकतो.

प्रसूतीची भीती : प्रसूती वेदना, प्रसूतीदरम्यान होणाऱ्या गुंतागुंती किंवा बाळाच्या आरोग्याची चिंता यामुळे काही महिलांना प्रसूतीची तीव्र भीती वाटू शकते. अशावेळी डॉक्टरांशी मोकळेपणाने बोलणे आवश्यक आहे.

झोपेचा अभाव : गर्भावस्थेतील शारीरिक अस्वस्थता आणि वारंवार लघवीला जाणे यामुळे झोप कमी होऊ शकते. प्रसूतीनंतर बाळाला वारंवार दूध पाजणे आणि रात्री उठून बाळाची काळजी घेणे यामुळे झोपेवर परिणाम होतो. दीर्घकाळ झोप पूर्ण न झाल्यास मानसिक आरोग्यावरही परिणाम होऊ शकतो.

प्रसूतीनंतरचे नैराश्य : प्रसूतीनंतर सतत उदास वाटणे, वारंवार रडू येणे, कोणत्याही गोष्टीत रस न वाटणे, निराशा किंवा अतिशय चिडचिड होणे आणि परिस्थिती हाताळणे कठीण वाटणे ही लक्षणे केवळ थकव्यामुळे आहेत असे समजू नये.

प्रसूतीनंतरची चिंता : बाळाच्या आरोग्याबाबत सतत काळजी वाटणे किंवा काहीतरी वाईट घडेल अशी भीती वाटत राहणे अशी समस्या काही महिलांमध्ये दिसून येते. ही चिंता अतिशय वाढली किंवा दैनंदिन जीवनावर परिणाम होऊ लागला तर तज्ज्ञांची मदत घेणे गरजेचे आहे.

स्तनपान आणि प्रसूतीनंतरच्या आरोग्याबाबत चिंता : स्तनपान करताना होणारा त्रास, बाळाला दूध पाजण्यात येणाऱ्या अडचणी, शरीरातील बदल आणि प्रसूतीनंतर पूर्ववत होण्यासाठी लागणारा वेळ यामुळेही महिलांमध्ये ताण वाढू शकतो.

ही लक्षणे आढळल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घ्या

सतत उदास वाटणे, खूप चिंता वाटणे, कारण नसताना सारखे रडू येणे, अतिशय चिडचिड होणे, रोजच्या कामांमध्ये फारसा रस न वाटणे, बाळ झोपलेले असतानाही झोप न लागणे, निराश किंवा हताश वाटणे तसेच स्वतःची किंवा बाळाची काळजी घेणे आव्हानात्मक वाटणे अशी लक्षणे जाणवल्यास महिलांनी स्त्रीरोगतज्ज्ञांशी संपर्क साधावा.

गर्भावस्थेतील नियमित तपासण्यांमध्ये महिलांच्या मानसिक आरोग्याकडे लक्ष देणे तितकेच आवश्यक आहे. विशेषतः गर्भावस्थेत काही गुंतागुंत असल्यास, ताण अधिक असल्यास किंवा प्रसूतीनंतर भावनिक अडचणी जाणवत असल्यास डॉक्टरांनी महिलेच्या मनःस्थिती, झोप, ताण आणि परिस्थितीशी जुळवून घेण्याच्या क्षमतेबाबत विचारणे गरजेचे आहे.

या काळात कुटुंबाची साथ देखील तितकीच महत्त्वाची ठरते. पती आणि कुटुंबातील इतर सदस्यांनी बाळाची तसेच घरातील कामांची जबाबदारी वाटून घेणे, नव मातेला पुरेशी विश्रांती मिळेल याची काळजी घेणे आणि तिच्या भावनांकडे दुर्लक्ष करता तिला समजून घेणे गरजेचे आहे. पौष्टिक आहार, पुरेशी विश्रांती, डॉक्टरांच्या सल्ल्याने योग्य शारीरिक हालचाल आणि मन शांत ठेवण्यासाठी आवश्यक उपाय यामुळे नव मातेचे आरोग्य चांगले राहण्यास मदत होऊ शकते. मानसिक त्रास जाणवत असल्यास केवळ स्वतःहून त्यावर मात करण्याचा प्रयत्न न करता तज्ज्ञांची मदत घेणे गरजेचे आहे.