ताप, थकवा आणि पुरळ...; ही HIVची लक्षणे आहेत का? जाणून घ्या वस्तुस्थिती, प्रतिबंधात्मक उपाय!

एचआयव्ही संसर्गाबाबत योग्य माहिती असणे आणि वेळेवर तपासणी करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. सुरुवातीच्या काळात अनेकांना कोणतीही लक्षणे जाणवत नाहीत, तर काही जणांना ताप, घसा दुखणे किंवा अंगावर पुरळ येणे यांसारखा त्रास होऊ शकतो. त्यामुळे केवळ लक्षणांवरून एचआयव्ही संसर्ग झाला आहे की नाही, हे ठरवता येत नाही. जागतिक आरोग्य संघटनेनुसार, योग्य तपासणी आणि वेळेवर उपचारांमुळे एचआयव्हीसह दीर्घकाळ निरोगी आयुष्य जगता येऊ शकते. संभाव्य संसर्गाचा धोका निर्माण झाल्यास पहिल्या 72 तासांत वैद्यकीय मदत घेणेही महत्त्वाचे आहे.

एचआयव्हीची सुरुवातीची लक्षणे कोणती?

एचआयव्ही विषाणू शरीराच्या रोगप्रतिकारक शक्तीवर परिणाम करतो. संसर्ग झाल्यानंतर काही आठवड्यांत काही व्यक्तींना ताप, डोकेदुखी, घसा दुखणे आणि त्वचेवर पुरळ येणे अशी फ्लूसारखी लक्षणे दिसू शकतात. मात्र, अनेक व्यक्तींना सुरुवातीला कोणतीही लक्षणे जाणवत नाहीत.संसर्गावर उपचार न झाल्यास पुढील काळात वजन कमी होणे, वारंवार ताप येणे, जुलाब, खोकला आणि लिम्फ ग्रंथींना सूज येणे अशी लक्षणे दिसू शकतात. ही लक्षणे इतर आजारांमध्येही आढळतात. त्यामुळे लक्षणे दिसली म्हणून एचआयव्हीचा संसर्ग झाला आहे, असा निष्कर्ष काढू नये. खात्री करण्यासाठी वैद्यकीय तपासणी आवश्यक आहे.

एचआयव्हीचा प्रसार कसा होतो?

एचआयव्हीचा प्रसार प्रामुख्याने संसर्गित व्यक्तीच्या रक्तातून, वीर्यातून, योनीस्रावातून आणि स्तनपानाच्या दुधातून होऊ शकतो. असुरक्षित लैंगिक संबंध, संसर्गित रक्ताचा संपर्क किंवा दूषित सुई आणि सिरिंज सामायिक करणे हे संसर्गाचे महत्त्वाचे मार्ग आहेत. गर्भधारणा, प्रसूती किंवा स्तनपानादरम्यान आईकडून बाळालाही संसर्ग होऊ शकतो. मात्र, हस्तांदोलन करणे, मिठी मारणे, एकत्र जेवणे किंवा सामान्य सामाजिक संपर्कातून एचआयव्हीचा प्रसार होत नाही. या बाबत गैरसमज टाळणे आणि एचआयव्हीसह जगणाऱ्या व्यक्तींशी भेदभाव न करणे महत्त्वाचे आहे.

संभाव्य संसर्गानंतर 72 तासांत काय करावे?

संभाव्य एचआयव्ही संसर्गाचा धोका निर्माण झाल्यास पीईपी (PEP) या प्रतिबंधात्मक उपचारांचा पर्याय उपलब्ध असतो. हे औषधोपचार शक्य तितक्या लवकर सुरू करणे आवश्यक आहे. जागतिक आरोग्य संघटनेनुसार, पीईपी आदर्शतः पहिल्या 24 तासांत आणि जास्तीत जास्त 72 तासांच्या आत सुरू करावी. पीईपीचा उपचार साधारणपणे 28 दिवस चालतो. मात्र, तो प्रत्येकासाठी आवश्यक असेलच असे नाही. संभाव्य संपर्काचे स्वरूप आणि संसर्गाचा धोका तपासून डॉक्टर निर्णय घेतात. अशा परिस्थितीत लक्षणे दिसण्याची वाट न पाहता तातडीने रुग्णालयात किंवा एचआयव्ही उपचार केंद्रात संपर्क साधावा.

एचआयव्हीची चाचणी कधी आणि कुठे करावी?

एचआयव्ही संसर्गाची खात्री करण्यासाठी चाचणी करणे हा सर्वात विश्वसनीय मार्ग आहे. काही जलद चाचण्यांचे निकाल कमी वेळेत मिळू शकतात. मात्र, सकारात्मक निकालाची योग्य वैद्यकीय पद्धतीने दुजोरा मिळणे आवश्यक असते. संसर्ग झाल्यानंतर लगेच केलेल्या चाचणीत संसर्ग आढळेलच असे नाही. याला ‘विंडो पीरियड’ म्हणतात. त्यामुळे संभाव्य संसर्गानंतर चाचणी नकारात्मक आली तरी डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार पुन्हा तपासणी करावी लागू शकते. भारतात राष्ट्रीय एड्स नियंत्रण संघटनेच्या मार्गदर्शनाखाली एचआयव्ही समुपदेशन आणि तपासणी सेवा उपलब्ध आहेत.

एचआयव्हीवर उपचार आहेत का?

सध्या एचआयव्ही पूर्णपणे बरा करणारा उपचार उपलब्ध नाही. मात्र, अँटिरिट्रोव्हायरल उपचारपद्धतीमुळे (ART) विषाणूची वाढ नियंत्रित करता येते आणि रोगप्रतिकारक शक्ती टिकवून ठेवण्यास मदत होते. निदान झाल्यानंतर शक्य तितक्या लवकर उपचार सुरू करणे आणि डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार औषधे नियमित घेणे महत्त्वाचे आहे. उपचारांमुळे रक्तातील विषाणूंचे प्रमाण तपासणीत आढळणार नाही इतके कमी झाल्यास लैंगिक संबंधातून संसर्ग पसरण्याचा धोका राहत नाही. कंडोमचा योग्य वापर, आवश्यकतेनुसार तपासणी आणि वैद्यकीय सल्ला हे प्रतिबंधाचे महत्त्वाचे उपाय आहेत. एचआयव्हीचे निदान म्हणजे आयुष्य संपले असे नाही; योग्य उपचार आणि आधारामुळे निरोगी आयुष्य जगता येते.