मुंबईकर श्वासावाटे शरीरात घेतायेत विष! मुंबई ठरलं देशातील सर्वात खराब हवा असलेलं शहर

महाराष्ट्रातील प्रमुख शहरांमध्ये वायुप्रदूषणाचा प्रश्न पुन्हा ऐरणीवर आला आहे. मुंबईतील हवेची गुणवत्ता खालावल्याची नोंद झाली असून, आंतरराष्ट्रीय हवा गुणवत्ता निरीक्षण संस्थेच्या आकडेवारीनुसार शहराचा AQI 152 पर्यंत पोहोचला. दुसरीकडे, नाशिकमध्येही हवेचा दर्जा घसरल्याने नागरिकांच्या आरोग्याबाबत चिंता व्यक्त केली जात आहे. विशेष म्हणजे, एकेकाळी स्वच्छ हवेसाठी ओळखल्या जाणाऱ्या नाशिकमध्ये बांधकामांमधून उडणारी धूळ आणि वाढती वाहतूक यांचा परिणाम जाणवू लागला आहे.

मुंबईच्या हवेत प्रदूषणाची पातळी वाढली

मुंबईतील हवेच्या गुणवत्तेबाबत समोर आलेल्या आकडेवारीनुसार, गुरुवारी शहराचा हवा गुणवत्ता निर्देशांक (AQI) 152 नोंदवण्यात आला. हा आकडा ‘अस्वास्थ्यकर’ श्रेणीत असल्याचे संबंधित अहवालात नमूद करण्यात आले आहे. जागतिक स्तरावरील 122 शहरांच्या क्रमवारीत मुंबई पाचव्या स्थानावर असल्याचा दावा करण्यात आला आहे. या यादीत दिल्लीचा AQI 151 असल्याने ती सहाव्या क्रमांकावर, तर कोलकात्याचा AQI 124 असल्याने दहाव्या क्रमांकावर असल्याचे वृत्तात म्हटले आहे.

मुंबईतील प्रदूषणामागे जमिनीलगतच्या ओझोनचे प्रमाण हा एक महत्त्वाचा घटक असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. नायट्रोजन ऑक्साइड आणि अस्थिर सेंद्रिय संयुगे सूर्यप्रकाशाच्या उपस्थितीत रासायनिक अभिक्रिया करून जमिनीलगत ओझोन तयार करू शकतात. उष्ण आणि सूर्यप्रकाश असलेल्या वातावरणात या प्रदूषकाचे प्रमाण वाढण्याची शक्यता असते.

उष्ण आणि दमट हवामानाचाही परिणाम?
यंदाच्या पावसाळ्यातील परिस्थिती आणि मान्सूनच्या माघारीनंतर वाढलेली उष्णता यामुळे मुंबईतील हवामानात बदल जाणवत आहेत. काही दिवस कमाल तापमान सामान्यपेक्षा 4 ते 5 अंश सेल्सिअस अधिक नोंदवले गेल्याचा उल्लेख वृत्तात करण्यात आला आहे. उष्णता, दमट हवामान आणि प्रदूषकांमधील रासायनिक अभिक्रिया यांचा एकत्रित परिणाम हवेच्या गुणवत्तेवर होऊ शकतो. मात्र, प्रदूषणाची पातळी ठरवताना केवळ तापमान नव्हे, तर विविध प्रदूषकांचे प्रमाण, वाऱ्याचा वेग आणि वातावरणातील हालचाली यांचाही विचार करावा लागतो.

नाशिकमध्येही AQI 152; प्रदूषणाचे आव्हान गंभीर

मुंबईपाठोपाठ नाशिकमधील हवेच्या गुणवत्तेबाबतही चिंता व्यक्त केली जात आहे. उपलब्ध माहितीनुसार, 15 ऑक्टोबर रोजी नाशिकचा AQI 152 नोंदवण्यात आला, तर त्याच आकडेवारीत दिल्लीचा AQI 119 असल्याचे सांगण्यात आले. नाशिकमध्ये सुरू असलेली सिंहस्थ कुंभमेळ्याची विकासकामे, रस्त्यांवरील खोदकाम, बांधकामस्थळांवरील धूळ आणि वाहतूक कोंडी यांमुळे प्रदूषण वाढत असल्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे. शहरातील मुंबई नाका, द्वारका, त्र्यंबक रोड, कॉलेज रोड, गंगापूर रोड, इंदिरानगर, रविवार कारंजा आणि पंचवटी या परिसरांमध्ये प्रदूषणाचा परिणाम जाणवत असल्याचे वृत्तात नमूद करण्यात आले आहे.

प्रमुख शहरांचा AQI किती?

उपलब्ध आकडेवारीनुसार विविध शहरांतील हवा गुणवत्ता निर्देशांक पुढीलप्रमाणे आहे.

• नाशिक — 152
• मुंबई — 150
• पुणे — 125
• दिल्ली — 119
• हैदराबाद — 107
• चेन्नई — 90

टीप: मुंबईचा AQI काही अहवालांत 152, तर या शहरनिहाय यादीत 150 दिला आहे. वेगवेगळ्या वेळेतील नोंदी किंवा निरीक्षण केंद्रांमुळे आकडे बदलू शकतात. वरील आकडे स्वतंत्रपणे पडताळलेले नाहीत.

PM2.5 मुळे आरोग्याला धोका?

नाशिकमधील प्रदूषणाच्या चर्चेत PM2.5 या अतिसूक्ष्म धूलिकणांचा विशेष उल्लेख केला जात आहे. हे कण आकाराने अत्यंत लहान असल्यामुळे श्वसनमार्गातून फुफ्फुसांच्या खोल भागापर्यंत पोहोचू शकतात. त्यामुळे प्रदूषणाची पातळी वाढल्यास काही नागरिकांना खोकला, घशात खवखव, श्वास घेण्यास त्रास किंवा ॲलर्जीची लक्षणे जाणवू शकतात. सर्दी, खोकला आणि ॲलर्जीच्या रुग्णांमध्ये 35 टक्क्यांनी वाढ झाल्याचा दावाही उपलब्ध माहितीत करण्यात आला आहे. मात्र, या वाढीची स्वतंत्र वैद्यकीय किंवा अधिकृत आकडेवारी उपलब्ध नसल्याने हा दावा निश्चित निष्कर्ष म्हणून पाहता येणार नाही.

प्रदूषणापासून बचावासाठी काय करावे?

हवेची गुणवत्ता खालावलेल्या भागांत नागरिकांनी काही खबरदारी घेणे उपयुक्त ठरू शकते.

• AQI जास्त असल्यास बाहेर व्यायाम करणे किंवा दीर्घकाळ प्रदूषित वातावरणात राहणे टाळा.
• लहान मुले, ज्येष्ठ नागरिक आणि श्वसनविकार असलेल्या व्यक्तींनी विशेष काळजी घ्यावी.
• बांधकामस्थळे, धुळीचे रस्ते आणि वाहतूक कोंडीच्या परिसरात अनावश्यक थांबणे टाळा.
• प्रदूषणाची पातळी जास्त असल्यास योग्य प्रकारचा, चांगल्या फिटिंगचा N95 मास्क वापरण्याचा विचार करा.
• श्वास घेण्यास त्रास किंवा इतर गंभीर लक्षणे जाणवल्यास वैद्यकीय सल्ला घ्या.

मुंबई आणि नाशिकसमोर स्वच्छ हवेचे आव्हान

मुंबईतील वाढते प्रदूषण आणि नाशिकमधील बांधकामांमुळे निर्माण होणारी धूळ या दोन्ही बाबींकडे गांभीर्याने पाहण्याची गरज आहे. रस्त्यांवरील धूळ नियंत्रण, बांधकामस्थळांवर योग्य उपाययोजना, वाहनांमधून होणारे उत्सर्जन कमी करणे आणि नियमित हवा गुणवत्ता निरीक्षण या उपायांना महत्त्व आहे.

महत्त्वाचे: AQI चे आकडे वेळेनुसार बदलतात. मुंबई, नाशिक किंवा इतर शहरांतील सध्याची स्थिती जाणून घेण्यासाठी केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या (CPCB) अधिकृत हवा गुणवत्ता निरीक्षण नोंदी तपासाव्यात.