नाशिक शहराचे पौराणिक नाव तुम्हाला ठावूक आहे का? रामायणातील 'त्या' प्रसंगानंतर मिळालं नवं नाव, वाचा पौराणिक कथा!

नाशिकला ऐतिहासिक आणि पौराणिक महत्त्व आहे. नाशिक ही महाराष्ट्राची देवभूमी म्हणूनही ओळखली जाते. गोदाघाट आणि तेथील मंदिरे असो किंवा 12 ज्योतिर्लिंगामधील त्र्यंबकेश्वर देवस्थान असो. नाशिक नेहमीच भाविकांसाठी महत्त्वाचे धार्मिक स्थळ राहिले आहे. नाशिकमध्ये यंदा सिंहस्थ कुंभमेळादेखील होणार आहे. त्यामुळं नाशिक पुन्हा एकदा चर्चेत आले आहे. पण नाशिकचे तुम्हाला पौराणिक नाव माहिती आहे का?

नाशिकचा उल्लेख रामायणातही आढळतो. रामायणात उल्लेख असलेली अनेक ठिकाणे नाशिकमध्ये आहेत. प्रभू श्रीराम, सीता, लक्ष्मण यांनी वनवासातील काही काळ नाशिकच्या तपोवन येथे व्यतित केला होता, अशी मान्यता आहे. त्यामुळं रामायणाशी संबंधामुळं तपोवन हे हिंदूंसाठी एक पवित्र आणि महत्त्वपूर्ण स्थळ आहे.

अनेक ऐतिहासिक आणि पुराणांत नाशिकचा उल्लेख आढळतो. पण पुराणात नाशिकचे नाव वेगळे होते. नाशिक हे नाव रामायणातील एका प्रसंगावरुन पडले आहे. नाशिक हे नाव कसं पडलं जाणून घेऊयात. हिंदू पौराणिक ग्रंथांनुसार आणि रामायण काळातील उल्लेखावरून, प्रभू रामचंद्र यांनी आपल्या चौदा वर्षांच्या वनवासातील काही काळ नाशिक परिसरातील पंचवटी आणि तपोवन भागात घालवला होता. लक्ष्मणाने शूर्पणखेचे नाक (नासिका) येथेच कापले होते, ज्यावरून या शहराला पुढे नाशिक' हे नाव मिळाले. त्याचबरोबर आणखी एक आख्यायिका सांगितली जाते ती अशी कि, गोदावरीच्या तीरावरील नऊ टेकड्यांवर हे गाव वसले म्हणून ते ‘नवशिख’ म्हणून ओळखले जायचे. याच नवशिख शब्दाचा पुढे अपभ्रंश होऊन ‘नाशिक’ हे नाव पडले.

नाशिक शहराचे पौराणिक नाव काय?

नाशिकचे पौराणिक आणि जुने नाव 'जनस्थान' असे मानले जाते. तसंच, वेगवेगळ्या युगानुसार  'पद्मनगर' किंवा 'त्रिकंटक असंही म्हटलं जातं. मुघल काळात या शहराचे नाव बदलून 'गुलशनाबाद' असे ठेवण्यात आले होते.

पंचवटीलाही ऐतिहासिक महत्त्व

नाशिकमध्ये पंचवटी परिसरालाही मोठा इतिहास आहे. पंचवटी हे नाव गोदावरी नदीच्या काठावरील पाच जुन्या वटवृक्षांवरून आले आहे, असे मानले जाते. या परिसरामध्ये अनेक रामायणातील घटना घडल्या, जसे की सीतेचे हरण आणि लक्ष्मण-शूर्पणखा युद्ध. लक्ष्मणाने शूर्पणखेचे नाक कापले ते ठिकाणही पंचवटीमध्ये आहे. तसंच, सीता मातेची गुंफा याच परिसरात आहे.