'ऑपरेशन काला पानी': हँडपंपमधून वाहतंय 'विष', 20 गावे बनली आजारांचं केंद्र; 'झी मीडिया'चा ग्राऊंड-झिरो रिपोर्ट
या गावात प्रदूषणामुळे कर्करोगासारखे जीवघेणे आजार पसरले आहेत, ज्यामुळे अनेक कुटुंबांमधील सदस्यांचा मृत्यू झाला आहे. 'ऑपरेशन काला पानी' अंतर्गत, 'झी मीडिया'च्या विशेष तपास पथकाने या प्रकरणाचा प्रत्यक्ष घटनास्थळी जाऊन तपास केलाय.
'ऑपरेशन काला पानी' अंतर्गत, 'झी मीडिया' हा विशेष ग्राऊंड-झिरो रिपोर्ट सादर करत आहे. उत्तर प्रदेशमधील अमरोहा जिल्ह्यातील गजरौला येथे स्थित 'ज्युबिलंट इंग्रेव्हिया' नावाची रासायनिक फॅक्टरी कशा प्रकारे लोकांना कॅन्सरसारख्या जीवघेण्या आजारांच्या विळख्यात ढकलत आहे? याचा 'झी मीडिया'चा ग्राऊंड-झिरो रिपोर्टमध्ये घेण्यात आलाय. याबद्दल सविस्तर जाणून घेऊया.
सामान्यतः, एखाद्या भागात मोठा कारखाना सुरू होणे म्हणजे तिथे प्रगती, समृद्धी आणि रोजगाराच्या संधी येणे अपेक्षित असते. मात्र, अमरोहा जिल्ह्यातील गजरौला येथे अनेक वर्षांपासून कार्यरत असलेली एक रासायनिक फॅक्टरी आता दहशतीचे प्रतीक बनली आहे. या कारखान्यामुळे डझनभर लोकांचा मृत्यू झाला आहे. स्थानिकांच्या म्हणण्यानुसार, कारखान्यातून होणाऱ्या प्रदूषणामुळे हवा आणि भूजल दोन्ही विषारी बनले आहेत, असा ग्रामस्थांचा आरोप आहे. या प्रदूषणामुळे कर्करोगासारखे जीवघेणे आजार पसरले आहेत, ज्यामुळे अनेक कुटुंबांमधील सदस्यांचा मृत्यू झाला आहे. 'ऑपरेशन काला पानी' अंतर्गत, 'झी मीडिया'च्या विशेष तपास पथकाने या प्रकरणाचा प्रत्यक्ष घटनास्थळी जाऊन तपास केलाय.
7 वर्षांत एकाच कुटुंबातील 7 मृत्यू
परिस्थिती इतकी गंभीर आहे की, या भागातील जवळपास प्रत्येक दुसऱ्या घरात लोक आजारांशी झुंज देत आहेत. आपली व्यथा मांडताना एक स्थानिक रहिवासी म्हणाले, "माझे वडील गेले, माझी आई गेली. पाण्यामुळे त्यांना कॅन्सर झाला. घरातील प्रत्येकजण आजारी आहे."
दुसरे एक स्थानिक रहिवासी सांगतात, "हे सर्व 'ज्युबिलंट' फॅक्टरीमुळे घडले आहे; त्यांनी पाणी दूषित केले आहे. कोणाला कॅन्सर झाला, तर कोणाला टीबी झाला—अशा प्रकारे सर्वांचा मृत्यू झाला. तीन तरुण भाऊ गेले, माझ्या भावाची पत्नी गेली, पुतण्या गेला, एक लहान मुलगी गेली. माझे वडील गेले आणि माझी आईही गेली." 'आमच्या कुटुंबात सात वर्षांत सात मृत्यू झाले आहेत.' या सर्व मृत्यूंसाठी 'ज्युबिलंट इंग्रेव्हिया' फॅक्टरी जबाबदार आहे. त्यांचे घर या कारखान्यापासून अवघ्या 100 मीटर अंतरावर आहे, जिथे दररोज दूषित हवा श्वासाद्वारे शरीरात जाणे आणि दूषित भूजल पिणे, हे त्यांच्यासाठी एक असह्य संकट बनले असा आरोप बाधित कुटुंबियांनी केला.
हँडपंपमधून वाहतंय 'काळे पाणी'
विविध गावांमध्ये असलेल्या हँडपंपमधून दूषित, काळपट रंगाचे पाणी येत आहे. याचा फटका केवळ ग्रामस्थांनाच बसत नाही, तर कारखान्यातील कर्मचारीही त्रस्त आहेत, असे झी मीडियाने केलेल्या प्रत्यक्ष पाहणीत असे दिसून आले. 'आम्हाला डोळ्यांच्या समस्या आहेत, पाण्याशी संबंधित समस्या आहेत—थोडक्यात सांगायचे तर, प्रत्येक गोष्टीतच समस्या आहे', असे एका कर्मचाऱ्याने सांगितले, हा संपूर्ण परिसर फुफ्फुसांचे आजार, श्वसनाचे विकार आणि डोळ्यांशी संबंधित समस्यांचे केंद्र बनला आहे. येथील लोक वारंवार अशा विविध आरोग्य समस्यांसाठी उपचारांची मदत घेत असतात, असे स्थानिक डॉक्टर, डॉ. डी. एस. हर्ष सांगतात.
हा कारखाना नक्की काय उत्पादित करतो?
अमरोहा जिल्ह्यातील गजरौला येथे स्थित 'ज्युबिलंट इंग्रेव्हिया लिमिटेड' या कारखान्यात विशेष रसायने आणि रासायनिक मध्यवर्ती उत्पादने तयार केली जातात. सोप्या भाषेत सांगायचे तर, येथे उत्पादित होणाऱ्या औद्योगिक रसायनांच्या हाताळणीसाठी आणि त्यांच्या कचरा व्यवस्थापनासाठी अत्यंत कडक सुरक्षा मानकांची आवश्यकता असते.
20 हून अधिक गावांतील रहिवासी दूषित पाणी पिण्यास भाग
स्थानिक ग्रामस्थ अनेक वर्षांपासून कारखान्यातून बाहेर पडणारे वायू, दुर्गंधी आणि खराब दर्जाच्या पाण्याबाबत तक्रार करत आहेत. ज्युबिलंट कारखान्याच्या परिसरात 20 हून अधिक गावे आहेत, ज्यामध्ये नैपुरा, सवाजपूर डोर, सादेलापूर, बसेली आणि तिगरिया या गावांना याचा सर्वाधिक फटका बसत आहे. खराब पाणीपुरवठ्यामुळे या गावांची स्थिती दिवसेंदिवस अधिकच बिकट होत चालली आहे. ग्रामस्थांचा आरोप आहे की, भूजल पूर्णपणे दूषित झाले असून हँडपंपमधून काळ्या रंगाचे पाणी येत आहे. ज्यांना गरजेपोटी हे पाणी प्यावे लागते, त्यांना कोणत्या ना कोणत्या आजाराचा सामना करावा लागत आहे.
आपली हतबलता व्यक्त करताना एक वृद्ध स्थानिक महिला म्हणाली, "पाणी पूर्णपणे पिवळसर रंगाचे आहे आणि ते प्यायल्याने शारीरिक त्रास होतो. पण आम्ही काय करणार? आम्ही तर गरीब मजूर आहोत." स्थानिक भागातील एका महिलेने सांगितले, "हेच आमच्या आजारांचे मूळ कारण आहे. यामुळे कर्करोग, मूत्रपिंडातील खडे (किडनी स्टोन) आणि इतर अनेक प्रकारचे आजार होत आहेत. कारखान्यातील सांडपाणी पाण्यात मिसळत असल्याने सर्वजण आजारी पडत आहेत. लोकांना पोटदुखीचा त्रास होत आहे, अनेकांना दृष्टीशी संबंधित समस्या जाणवत आहेत—काही जण तर आपली दृष्टीही गमावत आहेत."
प्रदूषणाचे सत्य उघड करण्यासाठी प्रयोगशाळेत चाचणी
स्थानिक ग्रामस्थांच्या म्हणण्यानुसार, हा कारखाना सुरू झाल्यापासून त्यांचा परिसर आजारांचे केंद्र बनला आहे. या दाव्यांची सत्यता पडताळण्यासाठी, 'झी मीडिया'चे प्रतिनिधी ब्रिजेश तिवारी यांनी एक 'रिॲलिटी चेक' केला. त्यांनी गावातील विविध हँडपंपमधून पाण्याचे नमुने गोळा करून ते विश्लेषणासाठी प्रयोगशाळेत पाठवले आहेत. आमच्या पुढील बातमीमध्ये, आम्ही या प्रयोगशाळेतील चाचण्यांचे धक्कादायक निष्कर्ष समोर आणणार आहोत आणि गजरोली येथील या कारखान्याच्या आसपासची गावे कशा प्रकारे मोठ्या प्रमाणावर आजारांच्या विळख्यात सापडली आहेत, हे स्पष्ट करणार आहोत.